एआई र रोबोटिक्सको युगमा रोजगारमुखी प्रमाणपत्रः कक्षा १२ पछिको व्यावसायिक तथा शैक्षिक करियर

कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) र रोबोटिक्सले विश्वभर धेरै क्षेत्रलाई स्वचालित बनाइरहेको बेला पनि केही पेशाहरू यस्ता छन्, जहाँ मानवीय निर्णय, सूक्ष्म दक्षता, र विश्वासको आवश्यकता कहिल्यै सकिँदैन। कक्षा १२ पछि विद्यार्थीहरूले आफ्नो भविष्यका लागि यस्तै अमिट रोजगारीमुखी कोर्षहरूतर्फ आकर्षित हुनु आजको आवश्यकता मात्र होइन, बरु एआईको चुनौतीलाई अवसरमा बदल्ने बुद्धिमानी पनि हो । नेपालमा कक्षा १२ उत्तीर्ण गरेपछि विद्यार्थीहरूले उच्च शिक्षाका लागि नेपाली विश्वविद्यालयका आङ्गिक तथा सम्बन्धन प्राप्त कलेजहरू मात्र नभई विदेशी विश्वविद्यालयका विभिन्न कोर्षहरू पनि अध्ययन गर्ने अवसर पाउँछन् ।

विशेषगरी, औपचारिक समकक्षता नभए पनि सीधै आफ्नो विषयसँग सम्बन्धित रोजगारी बजारमा प्रवेश गरी राम्रो आम्दानी गर्न सकिने कोर्षहरू नेपाल लगायत विश्वव्यापी रुपमा नै एसीसीए, सीए, एएमई, पाइलट, मेडीकल, पारा मेडीकल, टेक्निकल तथा इन्जिनियरिङ लगायतका व्यावसायिक प्रमाणपत्रहरूको माग उच्च रहेको पाइन्छ। पछिल्लो समय कक्षा १२ पछिका विद्यार्थीहरूमा परम्परागत शैक्षिक कार्यक्रमभन्दा पनि व्यावसायिक र रोजगारीमुखी कोर्षहरूप्रति आकर्षण बढ्दो छ। यसको एउटा प्रमुख कारण यी कोर्षहरूले सैद्धान्तिक ज्ञानभन्दा पनि व्यावहारिक सीप र अन्तर्राष्ट्रिय मान्यतामा जोड दिनु हो।

विशेषगरी, एसीसीए (एसोसीयसन अफ चार्टर्ड सर्टिफाईड एकाउन्टेन्स) विश्वभर १८० भन्दा बढी देशमा मान्यता प्राप्त संस्था हो, जसले अन्तर्राष्ट्रिय लेखांकन, वित्त, र व्यवसायिक रणनीतिमा करियर बनाउन सहयोग पुर्याउँछ । यसको लचिलो अध्ययन संरचना र पेपर(बाइ(पेपर परीक्षा प्रणालीले विद्यार्थीहरूलाई अध्ययनसँगै काम गर्ने वा इन्टर्नसिप गर्ने अवसर प्रदान गर्दछ । यसैगरी, नेपालको सन्दर्भमा सीए -चार्टर्ड एकाउन्टेन्सि) पनि उत्तिकै लोकप्रिय छ। नेपाल चार्टर्ड एकाउन्टेन्ट्स संस्थान ९आईक्यान० द्वारा नियमन गरिएको यो कोर्षले नेपाली लेखांकन मापदण्ड, कर, लेखापरीक्षण, र अनुपालनमा विशेष जोड दिन्छ ।

सीए पूरा गरेपछि विद्यार्थीहरूले नेपालमा स्वतन्त्र लेखापरीक्षण अभ्यास गर्न र आफ्नै फर्म खोल्न सक्ने अधिकार प्राप्त गर्छन्, जसले यसलाई नेपालमै करियर बनाउन चाहनेहरूका लागि उत्कृष्ट विकल्प बनाउँछ । तथापि, सीएको अवधि ४।५ देखि ६ वर्षसम्म लाग्न सक्छ र यसको समूहगत परीक्षा प्रणाली अपेक्षाकृत कठिन मानिन्छ ।एआईले लेखाजोखाका आधारभूत काम गर्न सके पनि करको जटिलता, लेखापरीक्षणको नैतिकता, र वित्तीय रणनीतिको गहिरो विश्लेषणमा यसको सान्दर्भिकता अझ बढ्दै गएको छ—किनभने जटिल कर संरचना र वित्तीय अनुपालनलाई एआईले मानवीय निर्णय बिना समाधान गर्न सक्दैन।

तुलनात्मक रूपमा, एसीसीएले अन्तर्राष्ट्रिय करियर, बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरू, र विश्वव्यापी वित्तीय संस्थाहरूमा काम गर्ने अवसर प्रदान गर्दछ भने सीएले नेपाल तथा भारतको बजारमा लेखापरीक्षण, कर सल्लाह, र अनुपालन क्षेत्रमा बलियो पहिचान दिन्छ । एसीसीएको शुल्क बेलायती पाउण्डमा तिर्नुपर्ने हुँदा महँगो पर्न सक्छ भने सीएको शुल्क तुलनात्मक रूपमा सस्तो छ तथापी विश्वव्यापी मान्यता र सरल परीक्षा प्रणालीले विद्यार्थीको रोजाईमा पर्न सक्छ ।

पाइलटको पेशा विश्वभर उच्च सम्मान र आकर्षणको केन्द्र हो। यसको महत्व आकाशमा मानव जीवनको सुरक्षा सुनिश्चित गर्ने जिम्मेवारी र यसले प्रदान गर्ने अन्तर्राष्ट्रिय मान्यतामा निहित छ, जसले यसलाई साँच्चै अर्थमा विश्वव्यापी करियर बनाउँछ। हालैको एक विश्वव्यापी सर्वेक्षणले पाइलटको जागिरलाई संसारकै सबैभन्दा रोजाइको करियर ९ड्रीम जव० को रूपमा चिनाएको छ। पाइलटको अर्को प्रमुख विशेषता भनेको यसको अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता हो, जसले गर्दा एक देशमा प्राप्त इजाजतपत्र अरू धेरै देशमा पनि वैध हुन्छ।

अन्तर्राष्ट्रिय नागरिक उड्डयन सङ्गठन (आई सि ए ओ) ले तोकेको मापदण्ड ९एनेक्स १ – पर्शनल लाईसेन्सिङ० नै यस मान्यताको आधार हो। आई सि ए ओ का १९३ सदस्य राष्ट्रहरूले एकअर्काको इजाजतपत्रलाई मान्यता दिन्छन्, जसले विश्वव्यापी उड्डयनलाई सुरक्षित र व्यवस्थित बनाउँछ। आई सि ए ओ (अनुकूल इजाजतपत्र नभएका राष्ट्रिय लाइसेन्सहरू अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा मान्य नहुन सक्छन्। युरोपेली संघको उड्डयन सुरक्षा एजेन्सी ९ईयासा० द्वारा जारी इजाजतपत्रलाई विश्वका ८९५ भन्दा बढी एयरलाइन्सहरूले मान्यता दिन्छन्। यसलाई विश्वकै सबैभन्दा प्रतिष्ठित र सन्दर्भ ९रिफ्रेन्स० इजाजतपत्र मानिन्छ। नेपाल पनि आई सि ए ओ को सदस्य राष्ट्र हो र नेपालको नागरिक उड्डयन प्राधिकरण ९क्यान० ले आई सि ए ओ को मापदण्ड अनुसार नै पाइलट इजाजतपत्र जारी गर्छ। क्यानले जारी गरेको इजाजतपत्र आई सि ए ओ मान्यता प्राप्त भएकोले, अन्य सदस्य राष्ट्रहरूमा पनि यसको विश्वसनीयता रहन्छ। यसको अर्थ क्यान को इजाजतपत्र बोकेर नेपाली पाइलटले अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रमा करियर बनाउन सक्छन्।

यसका साथै, एयरक्राफ्ट मेन्टिनेन्स इन्जिनियरिङ ९ए एम ई० कोर्षको महत्व यसको उड्डयन सुरक्षाको आधारशिला हुनु र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा यसको व्यापक मान्यता नै हो। यो कोर्षले विद्यार्थीहरूलाई विमानको निरीक्षण र मर्मत गरी उडानयोग्यता प्रमाणित गर्ने जिम्मेवारी प्रदान गर्दछ, जसलाई विश्वभर उच्च सम्मानका साथ हेरिन्छ। कुनै पनि विमान उडान भर्नुअघि इजाजतपत्रप्राप्त ए एम ई को स्वीकृति अनिवार्य हुन्छ । उड्डयन क्षेत्रको द्रुत विस्तारसँगै, विमानको सुरक्षा र विश्वसनीयता सुनिश्चित गर्न योग्य प्राविधिकको माग उच्च बनेको छ । ए एम ई ले विमानको इन्जिन, एभियोनिक्स (विद्युतीय प्रणाली), र संरचनात्मक अंगहरूको जाँच गरी सम्भावित समस्या पहिचान र समाधान गर्छ, जसले यात्रुको ज्यान र विश्वास दुवैको रक्षा गर्छ ।

यो एउटा जिम्मेवारीपूर्ण पेशा हो, जसलाई विश्वमै उच्च तलब हुने क्षेत्रमध्ये एक मानिन्छ । वैश्विक मान्यता (आई सि ए ओ) अधिकांश देशहरू (नेपाल लगायत) को नागरिक उड्डयन प्राधिकरण आई सि ए ओ को सदस्य रहेकोले, यहाँबाट जारी गरिएको ए एम ई इजाजतपत्र आई सि ए ओ सदस्य राष्ट्रहरूमा मान्यता प्राप्त हुन्छ । उदाहरणका लागि, भारतको डी जि सी ए ले जारी गरेको इजाजतपत्र आई सि ए ओ का १९३ सदस्य राष्ट्रमा मान्य छ । अन्तर्राष्ट्रिय एयरलाइन्स र एम आर ‌ओ मा अवसरस् योग्यता प्राप्त ए एम ई हरू अन्तर्राष्ट्रिय एयरलाइन्स, विमान निर्माता कम्पनीहरू (जस्तै बोइङ, एयर बस), र मेन्टेनेन्स, रिपेयर, र ‌ओभरह्युल (एम आर ‌ओ) सङ्गठनहरूमा काम गर्न पाउँछन् । विश्वभर योग्य ए एम ई को अभाव रहेकोले यस क्षेत्रमा रोजगारीको सम्भावना उच्च छ । नेपालको क्यान ले आई सि ए ओ को मापदण्ड अनुसार नै काम गर्छ । नेपालका केही संस्थाहरूले युरोपेली युनियनको ईयासा पार्ट (६६ मापदण्डअनुसार कोर्ष सञ्चालन गर्छन्, जुन विश्वको अर्को प्रमुख मान्यता हो । क्यान ले आई सि ए ओ सदस्य राष्ट्रबाट प्राप्त इजाजतपत्रलाई मान्यता दिने व्यवस्था गरेको छ।

पाइलट र एयरक्राफ्ट मेन्टिनेन्स इन्जिनियरको पेशा एआईको पहुँचभन्दा धेरै माथि छ। पाइलटको महत्व आकाशमा मानव जीवनको सुरक्षा सुनिश्चित गर्ने जिम्मेवारी र अन्तर्राष्ट्रिय मान्यतामा निहित छ। एआईले विमानलाई स्वचालित रूपमा उडाउन सके पनि अप्रत्याशित मौसम, आपतकालीन अवस्था, र यात्रुको सुरक्षाको उच्च नैतिक जिम्मेवारीका लागि सधैं मानव पाइलटको आवश्यकता रहन्छ। त्यस्तै, ए एम ई कोर्षको महत्व उड्डयन सुरक्षाको आधारशिला हो। कुनै पनि विमान उडान भर्नुअघि इजाजतपत्रप्राप्त ईन्जीनियरको स्वीकृति अनिवार्य हुन्छ। एआईले विमानको डाटा विश्लेषण गर्न सके पनि, वास्तविक मेकानिकल मर्मत, संरचनात्मक निरीक्षण, र पूर्ण सुरक्षा प्रमाणीकरणको जिम्मेवारी मानव ईन्जीनियर को मात्र हो।

यस्ता प्राविधिक र व्यावसायिक कोर्षहरू पनि विद्यार्थीहरूको आकर्षणको केन्द्रविन्दु बन्दै गएका छन्। यी कोर्षहरूले औपचारिक शैक्षिक समकक्षता नभए पनि विमान मर्मत, सवारी साधन प्रविधि, र यान्त्रिक क्षेत्रमा तत्काल रोजगारीका अवसरहरू सिर्जना गर्दछन्। बढ्दो यातायात र उड्डयन क्षेत्रले यी कोर्षहरूको मागलाई थप उच्च बनाएको छ।

चिकित्सा क्षेत्रमा समेत एमबीबीएसभन्दा बाहेक विभिन्न प्यारामेडिकल र प्राविधिक कोर्षहरू (जस्तै डिप्लोमा इन मेडिकल ल्याब टेक्नोलोजी, रेडियोलोजी, फिजियोथेरापी) को माग बढ्दो छ। नेपालको स्वास्थ्य क्षेत्र आधुनिकीकरणतर्फ अग्रसर हुँदै गर्दा, मेडिकल ल्याब टेक्नोलोजी, रेडियोलोजी, र फिजियोथेरापीजस्ता प्यारामेडिकल डिप्लोमा कोर्षहरूले एमबीबीएसभन्दा बाहेक पनि उत्कृष्ट रोजगारीका अवसरहरू प्रदान गरिरहेका छन्—मेडिकल ल्याब टेक्नोलोजीले कोभिड–१९ पछि झन् प्रस्ट भएको प्रयोगशाला परीक्षणको महत्वलाई आत्मसात गर्दै रगत, पिसाबलगायत नमूनाको शुद्ध परीक्षण गरी डाक्टरलाई सही निदानमा सहयोग पुर्याउँछ, र विश्व स्वास्थ्य संगठनले नै यसलाई स्वास्थ्य प्रणालीको मेरुदण्ड मान्दै मोलिक्युलर डायग्नोस्टिक्सजस्ता उन्नत प्रविधिमा दक्ष जनशक्तिको अन्तर्राष्ट्रिय बजार विस्तार हुँदै गएको छस रेडियोलोजी कोर्षले एक्स–रे, सीटी स्क्यान, एमआरआईजस्ता जटिल उपकरण सञ्चालन गर्ने सीप र विकिरण सुरक्षाको व्यावहारिक ज्ञान दिन्छ, जसको माग नेपालका आधुनिक अस्पतालहरूमा उच्च छ भने विकसित देशहरूमा डिजिटल रेडियोलोजी, फ्लोरोस्कोपी, र इन्टरभेन्सनल इमेजिङमा दक्ष जनशक्तिको माग वृद्धवृद्धाको बढ्दो जनसंख्या र पुराना रोगका कारण थप बढिरहेको छ, त्यस्तै, फिजियोथेरापीले औषधीबिना नै व्यायाम र शारीरिक उपचार विधिबाट दुर्घटना, खेलकुद चोट, ढाड–घुँडा दुखाइजस्ता समस्यामा राहत दिने भएकाले नेपालका अस्पताल, पुनर्स्थापना केन्द्र, र खेलकुद क्लिनिकहरूमा यसको माग उच्च छ, भने विश्वव्यापी रूपमा बुढो जनसंख्या र जीवनशैलीजन्य रोगका कारण यो एक प्रतिष्ठित र उच्च आम्दानी भएको पेशाको रूपमा स्थापित छ, जहाँ डिप्लोमापछि थप अध्ययन गरी अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता प्राप्त गर्न सकिन्छ ।

यी कोर्षहरूको महत्व दुई तहमा बुझ्नुपर्छस् नेपालको स्वास्थ्य सेवाको आवश्यकता र विश्वव्यापी स्वास्थ्य क्षेत्रको माग। सरकारी तथा निजी अस्पताल, पोलिक्लिनिक, र स्वास्थ्य केन्द्रहरूको संख्यासँगै दक्ष प्यारामेडिकल जनशक्तिको माग पनि उच्च बन्दै गएको छ। यी कोर्षहरूले स्वास्थ्य सेवाको विभिन्न क्षेत्रमा तत्काल रोजगारी र आम्दानीको अवसर प्रदान गर्छन्।

विशेषज्ञहरूका अनुसार, एआईको युगमा पनि मानवीय विशेषज्ञता, नैतिक निर्णय क्षमता, र व्यावहारिक सीप माग्ने पेशाहरू सधैं सुरक्षित रहन्छन्। त्यसैले कक्षा १२ पछि कोर्ष छनोट गर्दा विद्यार्थीहरूले रुचि, दीर्घकालीन करियर लक्ष्य, र आर्थिक क्षमतासँगै त्यो क्षेत्रमा एआईले कति प्रतिस्थापन गर्न सक्छ भन्ने पनि विश्लेषण गर्नुपर्ने एक विश्लेषकको सुझाव छ। तसर्थ कक्षा १२ पछि कोर्षको छनोट गर्दा विद्यार्थीहरूले आफ्नो रुचि, दीर्घकालीन करियर लक्ष्य, र आर्थिक क्षमतालाई ध्यान दिनु आवश्यक छ। नेपालमै बसी करियर बनाउन सकिने तर आवश्यक जानकारीको अभाव र अभिभावकहरु समकक्षताको पछाडी मात्र दौडने सोचको कारण पनि यस प्रकारका कोर्षहरूमा चाहेर पनि विद्यार्थीहरूको ध्यान जान नसकेको र प्राविधिक जनशक्तिको विश्वव्यापी माग अनुसार आपुर्ति हुन नसकेको वास्तविकता छ ।

नेपालको शैक्षिक र व्यावसायिक परिदृश्य बदलिँदै गर्दा, परम्परागत विश्वविद्यालय शिक्षाका साथै यस्ता व्यावसायिक प्रमाणपत्र र प्राविधिक कोर्षहरूले युवालाई आत्मनिर्भर र रोजगारीमुखी बनाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेलिरहेका छन्। एआई जतिसुकै उन्नत भए पनि आकाश, वित्त, स्वास्थ्य, र प्राविधिक क्षेत्रका यी महत्वपूर्ण पेशाहरू मानवरहित कल्पना समेत गर्न नसकिने भएकोले दक्ष र व्यवसायीक मानव सधै मूल्यवान बनिरहनेछन्।

सम्पर्क – ९८५२०२५८७१
(लेखक : विगत १७ वर्षदेखि नेपालको विभिन्न शैक्षिक संस्था सञ्चालन तथा व्यवस्थापनमा सक्रिय छन् ।)